Üye Ol / Giriş yap


Tarih

PİRİ REİS’İN KİTAB-I BAHRİYE İSİMLİ ESERİNDE ÇUKUROVA HARİTASI VE TARSUS

ALİ İHSAN ÖKTEN 26.12.2020

Ünlü Osmanlı Kaptanı, coğrafyacı ve haritacı Piri Reis’in, Osmanlı İmparatorluğu’nun  denizci kenti olan Gelibolu’da doğduğu kabul edilmektedir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, hayatı hakkında Kitab-ı Bahriye’de yazdıkları ile tarihteki olaylar karşılaştırıldığında, araştırmacılar tarafından 1465 yılında  doğmuş olabileceği belirtilmektedir. Asıl adı Muhyiddin Piri’dir. Piri Reis'in Osmanlı Donanmasında yaptığı son görev, acı olaylarla biten Mısır Kaptanlığı'dır. 1552'de çıktığı İkinci Seferin son durağı Basra'da, tamire ve dinlenmeye muhtaç donanmayı bırakıp ganimet yüklü üç gemi ile Mısır'a döndüğü için, burada hapsedilmiştir. Donanmayı Basra'da bırakması, Basra Valisi Kubat Paşa'ya ganimetten istediği haracı vermemesi ve Mısır Beylerbeyi Mehmet Paşa'nın politik hırsı yüzünden; 1554'te hizmette kusurla suçlanmış ve Kanuni Sultan Süleyman’ın fermanı üzerine boynu vurularak idam edilmiştir.

Resim-1: Piri Reis (1465-1554)

Piri Reis, 1480’li yıllarda ünlü denizci amcası Kemal Reis’le beraber denize açılmış ve daha sonra tüm Akdeniz’i, diğer deniz ve okyanusları dolaşmıştır. Osmanlı donanmasında kaptanlık yapan Piri Reis coğrafyacı görgüsü  ile gittiği ve gördüğü tüm yerlerin haritalarını çizmiştir. Ünlü Birinci Dünya Haritasını 1513 yılında çizmiş ve 1517 yılında Mısır Seferi esnasında Yavuz Sultan Selim’e sunmuştur.  Birinci Dünya Harita'sının yarısı olmadığından  geriye Atlas Okyanusu'nun boydan boya iki kıyısı kalmıştır.  İspanya, Fransa, Amerika'nın doğu kısımları ile Florida kıyıları, Antiller, Güney Amerika'nın doğu bölümü bugünkü haritalara yakın doğrulukta çizilmiştir. Harita tipik bir deniz haritasıdır. Enlem ve boylam çizgileri yerine rüzgar gülü ve yön çizgileriyle, efsanevi ve gerçekçi resimlerle süslenmiştir. 

Resim-2: Piri Reis’in Dünya Haritası

Atlas Okyanusu, İber Yarımadası, Afrika'nın batısı ile yeni dünya Amerika'nın doğu kıyılarını gösteren bu haritayı dünya ölçeğinde önemli kılan, Kristof Kolomb'un hala bulunamamış olan Amerika haritasındaki bilgileri içeriyor olmasıdır. Kolomb’un Amerika'yı keşfinden sonra yapılan haritalar içinde en isabetlisi ve bugünkü modern haritalara uygunu Piri Reis'in haritası  olduğu söylenmektedir.

Resim-3: Dünya Haritasından ayrıntı

Piri Reis, çizim ve haritalarla beraber, gördüğü yerler hakkında bilgiler de vererek oluşturduğu döneminin en saygın “Kılavuz Kitabı” olarak kabul edilen “Kitab-ı Bahriye” isimli ünlü eserini 1521’de geliştirerek tamamlamış, daha sonra 1525 yılında  Kanuni Sultan Süleyman’a sunmuştur. Sonraki yıllarda, Güney sularında devlet için çalışan Piri Reis, bu dönemde, Hint Kaptanlığı, Umman Denizi, Kızıl Deniz ve Basra Körfezi'ndeki deniz görevlerinde bulunmuştur.

Resim-4: Kitab-ı Bahriye

Ünlü Osmanlı Kaptanı Piri Reis’in yazdığı “Kitabı-ı Bahriye” adlı eserinin 4. cildinde özellikle denizcilere rehber olması amacıyla, dolaşıp gördüğü Akdeniz’in ülke ve şehirlerinin, kıyılarının ve adalarının yerleşim yerlerini, harabelerini, limanlarını, koylarını, surlarını, denizde olan taşlarını, sığlıklarını, taş ve sığlıkların sözü edilen limanın hangi tarafında bulunduğunu, hangi rüzgâra açık ya da kapalı olduğunu, limanın genişliğini veya darlığını, ne kadar gemiyi barındırabileceğini, adaların kıyıya ve birbirlerine uzaklıklarını, adaların neresinde geçit olduğunu, fenerlerini ve gemi çeşitlerini  tarif ederek, resim ve haritalarını yapmış; aynı zamanda denizcilik ve gemicilik için de önemli bilgiler vererek,  denizden görünen alametini “bi-kusur ” olarak kaydetmiştir. Kitabında savaşlarından ve Akdeniz’in canlı ticaret hayatından çok az bahsetmiştir.

Resim-5:Dünya Haritasından ayrıntı

Tarihçi Cezmi Yurtsever’e göre Piri Reis haritasında Adana, Tarsus ve çevresi şöyle anlatılmaktadır:

“Toroslar'dan Çukurova'ya inerek Akdeniz'e kavuşan CİHAN SU, şimdiki Ceyhan nehri olsa gerek. Hemen aşağıda deniz kıyısında OD KALESİ resme­dilmiş. Bir yar başında ve sur duvarları görülen OD KALESİ, "Ateş kalesi" anlamına da geliyor. Burası Karataş'ın batısında antik MEGARSUS kentidir. Megarsus'a Od/ Ateş kale ismini Piri Reis'in neden verdiğini çözümlemek için yöreye araştırma gezileri yaptım. Tarih boyunca şiddetli depremlerle sarsılan Karataş fay hattının MEGARSUS kentini oluşturan tepelik alanı böldüğü ve önemli bir kısmını denizin içine gömdüğü anlaşılıyor. İlk ve Orta çağda korsanların önemli bir üssü ve ticaret merkezi olan Megarsus kentinin liman mendireklerinin deniz içinde kalmış kısımları hala görüle­biliyor. Aynı yerde volkanik siyah bazalt taşları da var. Depremler esna­sında Megarsus'u parçalayan bir kısmını denizin içine gömen depremler es­nasında yer kabuğundan volkanik püskürmeler, ateş ve kül dumanları etrafa yayılmıştır. Piri Reis'in aynı yere yani antik MEGARSUS'a "ateşkalesi" ismini vermesinin esrarı böyle olsa gerek.

 Piri Reis, Seyhan nehrinin ismini KIZILIRMAK olarak göstermiş. Kızılırmak, Toroslar dan Çukurova'ya iniyor. Üç burç ve surlarla bağlantılı Adana kalesi gösteriliyor. Kızılırmak Adana'dan aşağıda iki kola ayrılı­yor, güneyde kalan kolu GÖL adı verilen bir havzaya akıyor. Burası muhte­melen Akyatan olsa gerek. Ve nehrin ana kolu Kızılırmak adıyla denize ka­vuşuyor.

 Seyhan'ı sadece Piri Reis Kızılırmak olarak göstermiyor. 1500'lü yıl­ların ortalarında yazılmış Ramazanoğulları Vakıf kayıtlarında, Osmanlı Arşivindeki Adana tapu-tahrir defterlerinde de Kızılırmak ismi geçiyor. Seyhan'a Kızılırmak denmesinin sebebi nehir sularının çoğu kez bulanık, kırmızı çamurlu su olarak akması olsa gerek.

 Tarsus şehri içinden bir ırmak (Berdan çayı) geçiyor. Altı burçlu bü­yük ve geniş bir kale içinde resmedilmiş. Berdan çayı Tarsus'un hemen aşağısında denizle bağlantılı geniş havzalı bir göle akıyor. Haritaya bakınca Tarsus'un deniz kıyısında bulunduğunu da söyleyebiliriz.

 Haritanın aşağı güney kısmında da KORİKOS HARAB denilen denizle girintili bir kale ve deniz içinde de ada gösteriliyor. Burasının KIZKALE oldu­ğunu söyleyebiliriz. Korikos Harab dendiğine göre Piri Reis'in yaşadığı dönemde 16. yy'da Kız kalesinin harap ve terkedilmiş bir durumda olduğu anlaşılır. Piri Reis'in Çukurova haritasıyla bölgenin 16. yüzyıldaki tarihi coğrafyası da aydınlanmış oluyor.”

 

Resim-6: Piri Reis haritasında Adana, Tarsus ve çevresi 

“Kitabı-ı Bahriye” adlı eserinin 4. cildinde Tarsus’la ilgili kısa bir bilgi veren Piri Reis, 16. Yüzyılın ortalarındaki Tarsus limanının gösteren  bir de harita eklemiştir. Piri Reis Kitab-ı Bahriye’de Tarsus’la ilgili şunları söylemektedir.

Resim-7: Kitab-ı Bahriye

 “…Tarsus, deniz kenarından üç mil mikdar karada bir ovada  vaki bulmuş bir kasabadır. Önünden bir su (Tasus Çayı) akar. Bu suyun ağzında birgos (Göl/Lagun=Rhegma Lagünü/Aynaz Bataklığı) vardır. Bu lagüne sandallar girerek altı kulaç derinlikte demir atarlar.”

KAYNAKLAR

1-https://tr.wikipedia.org/wiki/Tarsus

2-Mine Esiner Özen.  Piri Reis ve Müntehab-ı Kitab-ı Bahriye. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/13265

3-Cezmi Yurtsever.  Piri Reis'in Çukurova Haritası-http://ekspresgazetesi.blogspot.com/2012/02/piri-reisin-cukurova-haritasi.

4-Uğur Pişmanlık-Burak Köroğlu. Gezginlerin Gözüyle Tarsus. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. İstanbul, 2012, sayfa 28

ALİ İHSAN ÖKTEN

 

 

934
Yorum yap
ALİ İHSAN ÖKTEN
Diğer yazıları
SHAKESPEARE’NİN TARSUS’U 08.10.2018 tarihinde yayınlandı ve 17975 kez okundu.
KLEOPATRA KAPISI: TARİHİN EN ROMANTİK KAPISI 13.12.2018 tarihinde yayınlandı ve 5075 kez okundu.
TARSUS’TA DOĞUP DÜNYAYA YAYILAN GİZEMLİ DİN: MİTRAS GİZEMCİLİĞİ 21.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 9351 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE DÜNYANIN EN GÜÇLÜ ÜNİVERSİTESİ: TARSUS ÜNİVERSİTESİ 14.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 4242 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE KİLİKYA’NIN İKİ BAŞKENTİ; TARSUS VE ANAVARZA 05.03.2019 tarihinde yayınlandı ve 5443 kez okundu.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN TARSUS’U 02.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 3833 kez okundu.
YÜZBAŞI SELAHATTİN’İN TARSUS’U 26.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 2004 kez okundu.
SABAHATTİN ALİ’NİN İZİNDEN SİNOP CEZAEVİ 28.05.2019 tarihinde yayınlandı ve 9136 kez okundu.
AZİZ PAVLUS’UN TARSUSLU OLMASI BİR TESADÜF DEĞİLDİ / SAINT PAUL'S BEING FROM TARSUS WAS NOT A CHANCE 04.07.2019 tarihinde yayınlandı ve 5019 kez okundu.
TARSUS’UN ASTROLOJİK ÖNEMİ 09.08.2019 tarihinde yayınlandı ve 2506 kez okundu.
KUM ZAMBAĞI: SOYU TÜKENMEDEN GÖRMENİZ GEREKEN BİR BİTKİ 03.09.2019 tarihinde yayınlandı ve 1928 kez okundu.
MİTOLOJİDEN GÜNÜMÜZE TARSUS ADI NEREDEN GELMEKTEDİR? ORIGINS OF THE NAME TARSUS FROM MYTHOLOGY TO THE PRESENT DAY 10.10.2019 tarihinde yayınlandı ve 6158 kez okundu.
HELSİNKİ VE SONBAHAR 09.11.2019 tarihinde yayınlandı ve 2289 kez okundu.
STOACILIK FELSEFESİNDE TARSUS’UN YERİ - SIGNIFICANCE OF TARSUS IN STOIC PHILOSOPHY 15.12.2019 tarihinde yayınlandı ve 2800 kez okundu.
AMİN MAALOUF’UN ÇUKUROVASI 19.01.2020 tarihinde yayınlandı ve 3475 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS 21.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 7160 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS-2 01.04.2020 tarihinde yayınlandı ve 1612 kez okundu.
ANTAKYA MÜZE OTEL: HEM MÜZE HEM OTEL 13.06.2020 tarihinde yayınlandı ve 1757 kez okundu.
DÜNYANIN İLK COĞRAFYACISI STRABON’UN TARSUS’U 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 1481 kez okundu.
TARSUSLULAR ANTİK ROMA DÖNEMİN DE BİLE YAYLALARA ÇIKARDI 14.02.2021 tarihinde yayınlandı ve 878 kez okundu.
ANTİK ROMA DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE TARSUS’TA SITMA, RHEGMA GÖLÜ VE KARABUCAK ORMANI 23.03.2021 tarihinde yayınlandı ve 503 kez okundu.


ALİ İHSAN ÖKTEN
Diğer yazıları
SHAKESPEARE’NİN TARSUS’U 08.10.2018 tarihinde yayınlandı ve 17975 kez okundu.
KLEOPATRA KAPISI: TARİHİN EN ROMANTİK KAPISI 13.12.2018 tarihinde yayınlandı ve 5075 kez okundu.
TARSUS’TA DOĞUP DÜNYAYA YAYILAN GİZEMLİ DİN: MİTRAS GİZEMCİLİĞİ 21.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 9351 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE DÜNYANIN EN GÜÇLÜ ÜNİVERSİTESİ: TARSUS ÜNİVERSİTESİ 14.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 4242 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE KİLİKYA’NIN İKİ BAŞKENTİ; TARSUS VE ANAVARZA 05.03.2019 tarihinde yayınlandı ve 5443 kez okundu.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN TARSUS’U 02.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 3833 kez okundu.
YÜZBAŞI SELAHATTİN’İN TARSUS’U 26.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 2004 kez okundu.
SABAHATTİN ALİ’NİN İZİNDEN SİNOP CEZAEVİ 28.05.2019 tarihinde yayınlandı ve 9136 kez okundu.
AZİZ PAVLUS’UN TARSUSLU OLMASI BİR TESADÜF DEĞİLDİ / SAINT PAUL'S BEING FROM TARSUS WAS NOT A CHANCE 04.07.2019 tarihinde yayınlandı ve 5019 kez okundu.
TARSUS’UN ASTROLOJİK ÖNEMİ 09.08.2019 tarihinde yayınlandı ve 2506 kez okundu.
KUM ZAMBAĞI: SOYU TÜKENMEDEN GÖRMENİZ GEREKEN BİR BİTKİ 03.09.2019 tarihinde yayınlandı ve 1928 kez okundu.
MİTOLOJİDEN GÜNÜMÜZE TARSUS ADI NEREDEN GELMEKTEDİR? ORIGINS OF THE NAME TARSUS FROM MYTHOLOGY TO THE PRESENT DAY 10.10.2019 tarihinde yayınlandı ve 6158 kez okundu.
HELSİNKİ VE SONBAHAR 09.11.2019 tarihinde yayınlandı ve 2289 kez okundu.
STOACILIK FELSEFESİNDE TARSUS’UN YERİ - SIGNIFICANCE OF TARSUS IN STOIC PHILOSOPHY 15.12.2019 tarihinde yayınlandı ve 2800 kez okundu.
AMİN MAALOUF’UN ÇUKUROVASI 19.01.2020 tarihinde yayınlandı ve 3475 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS 21.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 7160 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS-2 01.04.2020 tarihinde yayınlandı ve 1612 kez okundu.
ANTAKYA MÜZE OTEL: HEM MÜZE HEM OTEL 13.06.2020 tarihinde yayınlandı ve 1757 kez okundu.
DÜNYANIN İLK COĞRAFYACISI STRABON’UN TARSUS’U 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 1481 kez okundu.
TARSUSLULAR ANTİK ROMA DÖNEMİN DE BİLE YAYLALARA ÇIKARDI 14.02.2021 tarihinde yayınlandı ve 878 kez okundu.
ANTİK ROMA DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE TARSUS’TA SITMA, RHEGMA GÖLÜ VE KARABUCAK ORMANI 23.03.2021 tarihinde yayınlandı ve 503 kez okundu.