Üye Ol / Giriş yap


Tarih

ANTİK ÇAĞDA KİLİKYA VE TARSUS’TA PARFÜM

ALİ İHSAN ÖKTEN 03.02.2022

Parfüm ya da kokulu yağlar, binlerce yıldır insanlar için önemli olmuştur. MÖ 7000’lere  kadar giden örnekleri bulunan parfüm ya da kokulu yağların önceleri aristokrat sınıf için üretildiği, sonraları ise tapınak ya da kutsal alanlardaki törenlerde, evlilik ve cenaze törenlerinde kullanıldığı anlaşılmaktadır. Günümüze dek yapılan araştırmalarla, parfümün kullanımının Mısır, Mezopotamya, Doğu Akdeniz kıyıları ve Anadolu’da olan yoğun üretimin, sonraları Batı Akdeniz’in  yerleşimlerine yayıldığı saptanmaktadır. Yapılan çalışmalarda Kilikya bölgesi de özellikle Roma İmparatorluğu döneminde parfüm, krem, merhem gibi güzel kokulu ürünlerin bolca üretildiği yer olmuştur.

Yapılan arkeolojik veya define avcılarının kazılarında küçük kil, taş, mermer ya da cam şişecikler bulunmuştur. Bunların bir kısmını arkeolojik  müzelerini gezerken bazı camekânların içinde birkaç santimlik, kimisi çok  güzel işçilikle yapılmış, süslenmiş, yüzlerce veya binlerce yıl öncesinin emek ve göz nurunu yansıtan şişecikler olarak görürüz. Bu şişeciklerin altında “Unguentarium” yazdığını görürüz. Ungo kelimesi unguentarius, -ia, -ium şeklini aldığında “sürünmek, sürmek” anlamından çok uzaklaşmamış, kelimeye eklenmiş olan bu ekler, fiile sıfat anlamı katmış, bu sıfattan da unguentarium,- i, n. bir meslek grubuna karşılık gelmesini sağlamıştır. Sağlamış olduğu bu meslek grubu “Parfümcülük” tür. Son olarak unguentum kavramının da “parfüm” olarak kullanıldığını kaynaklardan öğrenmekteyiz.

Unguentarium krem, yağ, merhem gibi kelimelerin Latince karşılığı olan “Unguenta” sözcüğünden türetilmiştir. Özellikle mezar buluntusu olarak karşımıza çıkan unguentariumlar pişmiş toprak, cam, altın, gümüş, kurşun ve alabasterden yapılmışlardır.

Cam unguentariumlar MÖ 1. yüzyılın ikinci yarısından itibaren serbest üfleme tekniğinin ortaya çıkmasıyla birlikte çok yaygın olarak üretilmiştir. Muhtemelen bu döneme kadar kokulu yağlar ve merhemlerin saklanması için seramik unguentariumlar kullanılmışken, cam unguentariumların ortaya çıkmasıyla beraber bu yaygınlık azalmıştır. Bunun temel sebebi de camın içerisindeki maddeyi seramik gibi emmemesi ve  geçirgen olmamasıdır. Tabii camın şeffaflığını, zarafetini ve hafifliğini de unutmamak gerekir.

Unguentariumlarda form özelliklerine göre çeşitli tiplere ayrılmıştır. Soğan gövdeli, çan gövdeli, makara tipli, tüp biçimli, iğ gövdeli gibi değişik şekillerde tiplere ayrılan bu cam kaplarda en önemli özellik uzun silindirik boyundur. Boyunun bu şekilde işlenmesinin sebebi içerisine konulan değerli yağların birden akmaması ve kolaylıkla uçmamasıdır. Ağız kısmı genellikle dışa çekilerek tekrar içe katlama ile oluşturulur. Taban ise düz veya içe çökertilmiştir.

https://html.scribdassets.com/93rwvdwd6o8fnxi7/images/9-2177d2ad6d.jpg

Resim: Çeşitli formlarda unguentariumlar

Unguentariumlar, yağ ve kozmetik ürünlerin yanı sıra renklendiriciler, merhemler ve ilaçları saklamak içinde kullanılmıştır.  Bu yüzden bu kapların yoğun olarak üretildiği yerlerde koku, merhem, ilaç gibi ürünlerin de üretiliyor olması gerekir. Merhem ve kokuların üretildiği yerlerde yoğun olarak karşımıza çıkması buralarda üretiminin olduğunu söylememizi de kolaylaştırmıştır.

Antik çağda, parfümler arasında en itibarlı olanlar Delos adası ve daha sonraki bir dönemde Mendes adasındakilerdir. Bu saygınlık derecesi, bunların yalnızca karıştırılma biçimine ve göreli  orantılarına değil, aynı zamanda içerikleri oluşturan bileşenlerin mükemmel uyumuna bağlıydı. Korint'ten gelen iris'in  parfümü, Kyzikos'unki moda olana kadar uzun süre en yüksek itibar gören parfümdü.  Aynı şey Phaselis'ten güllerin kokusu için de geçerliydi, sonradan ünü Neapolis, Capua ve Præneste'ninkiler tarafından gölgede bırakıldı. Kilikya'daki Soli'den elde edilen safran yağı uzun bir süre diğerlerinin ötesinde bir üne sahipti ve daha sonra Rodos'tan; bundan sonra Kıbrıs'tan œnanthe'nin  parfümü moda oldu ve daha sonra Mısır'ın parfümü tercih edildi. Daha sonraki bir dönemde Adramytteum'unki moda oldu ve daha sonra Kos'tan gelen mercanköşk merhemi  ile yer değiştirdi, bu da daha sonradan aynı yerden gelen ayva çiçeği merhemiyle değiştirildi.  Daha sonraki zamanlarda Phoenicia, bu son ikisinin imalatında Mısır'ı gölgede bıraktı, ancak Kıbrıs'ın en iyi merhemini üretme ününü bu ülkeye bıraktı. Atina panathenaicon'unun ününü ısrarla korumuştur.

Romalı doğa tarihi yazarı Plinius (Plinius Secundus),  otuz yedi kitaptan oluşan Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı kitabında özellikle parfümün Roma’ya getirilişi (Pliny, Nat. Hist. XIII. Cap 1-4) ve bu kokuların üretildiği yerler konusunda Tarsus’ta “Pardalium” olarak adlandırılan bir ünlü bir merhem, Antalya-Phaselis kentinde gül kokusu ve Kilikia-Soli’de safran üretildiğinden bahseder (Pliny, Nat. Hist. XVIII, Cap. 2). Tarsus'ta yapılan bu ünlü merhemin  günümüzde bileşimi ve karıştırma şekli  pek bilinmiyor.  Araştırmada   “o bitkinin çiçeklerinden nergis merhemi yapmayı bıraktılar.” ifadesi  merhemde kullanılan bitkinin çok güzel kokulu nergis çiçeği olduğunu anlayabiliriz.  

Mısır ve Mezopotamya, Hellas ve Girit’te ele geçen pişmiş toprak tabletlerde parfüm üretimi ve kullanımıyla ilgili ayrıntılı bilgiler olduğu görülmektedir. Homeros, Hesiodos, Thukydides, Herodotos, Theoprastus, Plinius, Athenaios gibi çok sayıda antik yazar parfümden söz etmiştir. MÖ. 7. yüzyıldan itibaren parfüm ticaretinin yaygınlaştığı dikkat çekmektedir. Bu tarihte, Doğu Akdeniz’e doğru olan ticari hareketlerin etkisi göz ardı edilmemelidir.  Roma İmparatorluk Dönemi’nde, parfüm üretimi ve kullanımıyla ilgili yazılı belgelerin artması, üretimin yaygınlığı, parfüm şişelerinin artması ve günlük hayatın her alanında parfümün yer alması dikkat çekmektedir. Günümüzde parfüm üretimi farklı nedenlerle önemini kaybetmiş ya da üretimi azalmış olsa da, antik Anadolu’da parfüm üretimin önemli olduğu, ünlenmiş örneklerinin olduğu ve ihraç edildiği dikkat çekmektedir.

Parfüm üretiminde kullanılan hammaddeler büyük oranda Doğu Akdeniz’deki yerleşimlerden sağlanmıştır. Parfümün, Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemlerinde yaygın kullanımı dikkat çekicidir. Hellenistik Dönem’de ortaya çıkan ve Roma İmparatorluk Dönemi’nde kullanılmaya devam eden parfüm kaplarıdır. III. Aleksandros’un MÖ. 3. yüzyılda, Mısır başta olmak üzere, Doğu Akdeniz yerleşimlerindeki yayılım politikasıyla birlikte, bu yerleşimlerdeki cam ustalarını Batı’ya göndermesi, parfüm üretiminin artmasına paralel olarak, cam parfüm kaplarının üretimin ve ticaretinin artmasına neden olmuştur. Roma İmparatorluk Dönemi’nde, parfüm üretimi ve kullanımıyla ilgili yazılı belgelerin artması, üretimin yaygınlığı, parfüm şişelerinin artması ve günlük hayatın her alanında parfümün yer alması dikkat çekmektedir. Günümüzde parfüm üretimi farklı nedenlerle önemini kaybetmiş ya da üretimi azalmış olsa da, antik Anadolu’da parfüm üretimin önemli olduğu, ünlenmiş örneklerinin olduğu ve ihraç edildiği dikkat çekmektedir. Antik yazarların anlatımlarından ve arkeolojik kazılarda ele geçen verilerden, Anadolu’da binlerce yıllık bir parfüm geleneği olduğu anlaşılmaktadır. Kyzikos, Adramytteion, Ephesos, Pergamon, Sardis ve Klikya’da Tarsus gibi  bazı merkezler parfüm üretimi ve ticaretiyle öne çıkmışlardır.  

Parfüm yapımında kullanılan materyaller hakkında Athenaios da eserinde önemli bilgilere yer vermiştir. Athenaios, parfümlerin, vücuda sürülerek kullanıldığı için merhem olarak da adlandırılabileceğini belirtmiş, bu merhemlerin belirli yerlerde yapıldığını ve bazı bölgelerin kullanılan hammaddelerle ün kazandığını bizlere aktarmıştır. Buna örnek vermek gerekirse, Athenaios, Phaselis’te güllerin en mükemmelinin olduğunu ayrıca Napoli ve Capua’da da güllerle yapılan parfümlerin güzel olduğunu, Hint sümbülünün özünün Tarsus’ta iyi olduğundan bahsetmiştir.

Roma İmparatorluk döneminde Tarsus Kilikya eyaletinin başkentidir.  Antik Çağ’da Tarsus, felsefe okullarının bulunduğu ve filozofların yetiştiği bir kent olmanın yanı sıra farmakoloji ve tıp açısından da önemli bir yerdir. Antik Çağ’da Tarsus’ta sadece felsefe de değil, tıp ve eczacılık alanında da çalışmalar yapıldığını göstermesi açısından önemlidir. Tarsuslu Areios’ta Antik Çağın hekimleri arasındadır. Bir diğer isim de, M.S. 1. yüzyılda yaşamış olan, hekim ve farmakoloji bilgini Pedanios Dioskorides’tir. Tarsuslu eczacı-hekim. M.Ö. 1 yüzyılda yaşamış olan Areios’a ilişkin hiçbir belge günümüze ulaşmamıştır. Onun varlığını ise Dioskorides’ten öğreniyoruz. Antik Çağ’da, Kilikya Eyaleti sınırları içerisinde yer alan Anavarza kentinde doğmuş olan ve Farmakolojinin babası sayılan Pedanios Dioskorides, İskenderiye’de tıp eğitimi görmüş ve Roma lejyonlarında görev almış.

Dioskorides, Anadolu’da seyahat ettiği dönemlerde, Tarsus’a da gelmiş, burada da çeşitli bitki ve çiçeklerden örnek toplayarak, hocası Tarsuslu hekim Areios (Aryus) ile birlikte eczacılık üzerine çalışmalar yapmıştır. Dioskorides, ilaçların ham maddesi olan, bitkilerin özelliklerini anlattığı kitabının önsözünde, eczacılık ve ilaçlar üzerine çalışan hocası Tarsuslu Areios’a mektuplar yazmıştır. Tarsuslu Areios’u, Dioskorides’in yazdığı ve tıp tarihçilerince, Tıp Ansiklopedisi olarak da anılan De Materia Medica (İlaç Bilgisi Üzerine) adlı kitabını, hocası hekim   Areios’a ithaf etmesinden öğreniyoruz. Dioskorides antik çağın ve dünyanın ilk farmakoloji kitabı olan Materia Medica kitabında 700'den fazla bitki ve 1.000 ilacın listelenmiş halini yazmıştır. 40-80 yıllarında yaşayan, Materia Medica kitabı XV. yüzyıla kadar tıp ve eczacılık okullarında  temel eser olarak varlığını sürdürmüştür.

Dioscorides’in kitabından da anlaşılacağı gibi Kilikya bölgesi  bitkisel açıdan çok  zengindir. Aynı saptamayı Plinius’ta yapar. Konunun Tarsus’la ilişkisi açısından bakıldığında, her açıdan bu kadar zengin bir coğrafya da Roma İmparatorluk Döneminin iki başkentinden biri olan ve o dönemde en zengin ve entelektüel kentlerden biri olan  Tarsus’ta krem, merhem ve parfüm üretiminin olması son derece normaldir.

KAYNAKLAR:

1-Süleyman Kaynak. Horos’un Gözü. Yakın  Kitabevi Yayınları. İzmir. 2021. Sayfa 77-79

2-Uğur Pişmanlık. Antik Çağdan Günümüze Tarsuslu Hekimler https://www.altinsehiradana.com/Makale/antik-cagdan-gunumuze-tarsuslu-hekimler/944/

3-Fevziye Eker.  Antikçağ’da Cam Kap Formlarının Kullanımı Üzerine Bir Deneme.    Gaziantep University Journal of Social Sciences, 17 (4), 1248-1261, 2018

4-Erendiz Özbayoğlu.  Notes On Natural Resources Of Cılıcıa: A Contrıbutıon To Local Hıstory.  22-Erendiz Özbayoglu (dergipark.org.tr)

5-Aynur Civelek. Antik Dönemde Parfüm.  "Antik Dönemde Parfüm" | Aynur Civelek - Academia.edu

6-Özlem Özlü. Antik Çağda Parfüm. Antik Çağda Parfüm (ekstrembilgi.com)

7- Meryem Karakurt. Antik Çağ’da Parfüm. Tez. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı. 2019

561
Yorum yap
ALİ İHSAN ÖKTEN
Diğer yazıları
SHAKESPEARE’NİN TARSUS’U 08.10.2018 tarihinde yayınlandı ve 27093 kez okundu.
KLEOPATRA KAPISI: TARİHİN EN ROMANTİK KAPISI 13.12.2018 tarihinde yayınlandı ve 7255 kez okundu.
TARSUS’TA DOĞUP DÜNYAYA YAYILAN GİZEMLİ DİN: MİTRAS GİZEMCİLİĞİ 21.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 22203 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE DÜNYANIN EN GÜÇLÜ ÜNİVERSİTESİ: TARSUS ÜNİVERSİTESİ 14.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 5441 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE KİLİKYA’NIN İKİ BAŞKENTİ; TARSUS VE ANAVARZA 05.03.2019 tarihinde yayınlandı ve 7440 kez okundu.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN TARSUS’U 02.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 5354 kez okundu.
YÜZBAŞI SELAHATTİN’İN TARSUS’U 26.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 2653 kez okundu.
SABAHATTİN ALİ’NİN İZİNDEN SİNOP CEZAEVİ 28.05.2019 tarihinde yayınlandı ve 14376 kez okundu.
AZİZ PAVLUS’UN TARSUSLU OLMASI BİR TESADÜF DEĞİLDİ / SAINT PAUL'S BEING FROM TARSUS WAS NOT A CHANCE 04.07.2019 tarihinde yayınlandı ve 6819 kez okundu.
TARSUS’UN ASTROLOJİK ÖNEMİ 09.08.2019 tarihinde yayınlandı ve 3837 kez okundu.
KUM ZAMBAĞI: SOYU TÜKENMEDEN GÖRMENİZ GEREKEN BİR BİTKİ 03.09.2019 tarihinde yayınlandı ve 3056 kez okundu.
MİTOLOJİDEN GÜNÜMÜZE TARSUS ADI NEREDEN GELMEKTEDİR? ORIGINS OF THE NAME TARSUS FROM MYTHOLOGY TO THE PRESENT DAY 10.10.2019 tarihinde yayınlandı ve 9287 kez okundu.
HELSİNKİ VE SONBAHAR 09.11.2019 tarihinde yayınlandı ve 4160 kez okundu.
STOACILIK FELSEFESİNDE TARSUS’UN YERİ - SIGNIFICANCE OF TARSUS IN STOIC PHILOSOPHY 15.12.2019 tarihinde yayınlandı ve 3683 kez okundu.
AMİN MAALOUF’UN ÇUKUROVASI 19.01.2020 tarihinde yayınlandı ve 4347 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS 21.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 10439 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS-2 01.04.2020 tarihinde yayınlandı ve 2661 kez okundu.
ANTAKYA MÜZE OTEL: HEM MÜZE HEM OTEL 13.06.2020 tarihinde yayınlandı ve 6248 kez okundu.
DÜNYANIN İLK COĞRAFYACISI STRABON’UN TARSUS’U 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 3513 kez okundu.
PİRİ REİS’İN KİTAB-I BAHRİYE İSİMLİ ESERİNDE ÇUKUROVA HARİTASI VE TARSUS 26.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 2089 kez okundu.
TARSUSLULAR ANTİK ROMA DÖNEMİN DE BİLE YAYLALARA ÇIKARDI 14.02.2021 tarihinde yayınlandı ve 1523 kez okundu.
ANTİK ROMA DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE TARSUS’TA SITMA, RHEGMA GÖLÜ VE KARABUCAK ORMANI 23.03.2021 tarihinde yayınlandı ve 1769 kez okundu.
TARİHTEN KAYBOLAN TARSUS KALESİ 15.05.2021 tarihinde yayınlandı ve 1802 kez okundu.
BİZANS İMPARATORU JUSTİNİANUS’TAN GÜNÜMÜZE, YAPAYLIKTAN DOĞALLIĞA TARSUS ŞELALESİ 21.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 1620 kez okundu.
YANGINDAN SONRA… ALADAĞLAR KARADAĞLAR OLDU… 08.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 1051 kez okundu.
BIR DENIZ KIZI EFSANESI; MARPESSA 14.09.2021 tarihinde yayınlandı ve 1794 kez okundu.
MİTOLOJİK KYDNOS IRMAĞINDAN TÜRKİYE’DE İLK ELEKTRİK SANTRALININ KURULDUĞU BUGÜNKÜ BERDAN NEHRİ VEYA TARSUS ÇAYINA 17.11.2021 tarihinde yayınlandı ve 1205 kez okundu.
TARSUS KİTABESİ: DÜNYANIN EN ESKİ ÖZGÜRLÜK YAZITI 23.04.2022 tarihinde yayınlandı ve 211 kez okundu.


ALİ İHSAN ÖKTEN
Diğer yazıları
SHAKESPEARE’NİN TARSUS’U 08.10.2018 tarihinde yayınlandı ve 27093 kez okundu.
KLEOPATRA KAPISI: TARİHİN EN ROMANTİK KAPISI 13.12.2018 tarihinde yayınlandı ve 7255 kez okundu.
TARSUS’TA DOĞUP DÜNYAYA YAYILAN GİZEMLİ DİN: MİTRAS GİZEMCİLİĞİ 21.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 22203 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE DÜNYANIN EN GÜÇLÜ ÜNİVERSİTESİ: TARSUS ÜNİVERSİTESİ 14.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 5441 kez okundu.
ROMA İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE KİLİKYA’NIN İKİ BAŞKENTİ; TARSUS VE ANAVARZA 05.03.2019 tarihinde yayınlandı ve 7440 kez okundu.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN TARSUS’U 02.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 5354 kez okundu.
YÜZBAŞI SELAHATTİN’İN TARSUS’U 26.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 2653 kez okundu.
SABAHATTİN ALİ’NİN İZİNDEN SİNOP CEZAEVİ 28.05.2019 tarihinde yayınlandı ve 14376 kez okundu.
AZİZ PAVLUS’UN TARSUSLU OLMASI BİR TESADÜF DEĞİLDİ / SAINT PAUL'S BEING FROM TARSUS WAS NOT A CHANCE 04.07.2019 tarihinde yayınlandı ve 6819 kez okundu.
TARSUS’UN ASTROLOJİK ÖNEMİ 09.08.2019 tarihinde yayınlandı ve 3837 kez okundu.
KUM ZAMBAĞI: SOYU TÜKENMEDEN GÖRMENİZ GEREKEN BİR BİTKİ 03.09.2019 tarihinde yayınlandı ve 3056 kez okundu.
MİTOLOJİDEN GÜNÜMÜZE TARSUS ADI NEREDEN GELMEKTEDİR? ORIGINS OF THE NAME TARSUS FROM MYTHOLOGY TO THE PRESENT DAY 10.10.2019 tarihinde yayınlandı ve 9287 kez okundu.
HELSİNKİ VE SONBAHAR 09.11.2019 tarihinde yayınlandı ve 4160 kez okundu.
STOACILIK FELSEFESİNDE TARSUS’UN YERİ - SIGNIFICANCE OF TARSUS IN STOIC PHILOSOPHY 15.12.2019 tarihinde yayınlandı ve 3683 kez okundu.
AMİN MAALOUF’UN ÇUKUROVASI 19.01.2020 tarihinde yayınlandı ve 4347 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS 21.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 10439 kez okundu.
ATATÜRK VE TARSUS-2 01.04.2020 tarihinde yayınlandı ve 2661 kez okundu.
ANTAKYA MÜZE OTEL: HEM MÜZE HEM OTEL 13.06.2020 tarihinde yayınlandı ve 6248 kez okundu.
DÜNYANIN İLK COĞRAFYACISI STRABON’UN TARSUS’U 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 3513 kez okundu.
PİRİ REİS’İN KİTAB-I BAHRİYE İSİMLİ ESERİNDE ÇUKUROVA HARİTASI VE TARSUS 26.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 2089 kez okundu.
TARSUSLULAR ANTİK ROMA DÖNEMİN DE BİLE YAYLALARA ÇIKARDI 14.02.2021 tarihinde yayınlandı ve 1523 kez okundu.
ANTİK ROMA DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE TARSUS’TA SITMA, RHEGMA GÖLÜ VE KARABUCAK ORMANI 23.03.2021 tarihinde yayınlandı ve 1769 kez okundu.
TARİHTEN KAYBOLAN TARSUS KALESİ 15.05.2021 tarihinde yayınlandı ve 1802 kez okundu.
BİZANS İMPARATORU JUSTİNİANUS’TAN GÜNÜMÜZE, YAPAYLIKTAN DOĞALLIĞA TARSUS ŞELALESİ 21.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 1620 kez okundu.
YANGINDAN SONRA… ALADAĞLAR KARADAĞLAR OLDU… 08.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 1051 kez okundu.
BIR DENIZ KIZI EFSANESI; MARPESSA 14.09.2021 tarihinde yayınlandı ve 1794 kez okundu.
MİTOLOJİK KYDNOS IRMAĞINDAN TÜRKİYE’DE İLK ELEKTRİK SANTRALININ KURULDUĞU BUGÜNKÜ BERDAN NEHRİ VEYA TARSUS ÇAYINA 17.11.2021 tarihinde yayınlandı ve 1205 kez okundu.
TARSUS KİTABESİ: DÜNYANIN EN ESKİ ÖZGÜRLÜK YAZITI 23.04.2022 tarihinde yayınlandı ve 211 kez okundu.