Üye Ol / Giriş yap


Gezi

HAKKARİ STELLERİ: DOĞU ANADOLU'DA SAVAŞÇI ÇOBANLAR

MEHMET CENGİZ TÜMER 06.02.2022

 

Altınoran Sanat ve Düşünce Platformunun organizasyonunda ve Sayın Dr. Haluk Uygur rehberliğinde gerçekleştirdiğimiz Van Gölü gezisinin en önemli ve heyecan verici deneyimlerindendi. 2011’deki yıkıcı Van depremi ile hasar gören Van Müzesinin yerine Van Kalesi eteklerine yeni inşa edilen modern Van Müzesi ziyaretimizin en etkileyici galerilerinden biriydi. Özellikle de “Hakkâri Stelleri’nin” bulunduğu galeri.

1998 yılında Hakkâri kent merkezinde tesadüfen 13 taş stel ele geçirildi. Üzerlerinde daima cepheden bir insan yüzü ve bedeninin üst kısmı gösterilmişti. Çıplak olarak betimlenen bu figürlerden 11'inde erkeklik organı bir suspansuvar altına gizlenmiştir. Diğer iki stelin ise kadınlara ait olması olasıdır. Yanlarında balta, mızrak, topuz gibi silahlar, belde kemer ve daima bir hançer vardır. Ayrıca steller üzerinde bozkır türü çadırlar, leopar avı ve yaban keçilerine saldıran leoparlar ve kimi küçük erkek ve bir kadın figürü de resmedilmiştir. Doğu Anadolu'ya yabancı olan bu taşlar Avrasya bozkır kültürünün bir parçasıdır. Silah tiplerine dayanılarak M.Ö. II. binyılın ortaları ile sonları arasında bir yere tarihlenmeleri mümkündür.

Hakkâri Stelleri farklı cinste sert yöresel taşlardan oyulmuştur. Yükseklikleri 0.70 m. ile 3.10 m. arasında değişir; kalınlıkları da 0.15-20 m. kadardır. Üst kısımları genellikle kavislendirilmiş olan taşlar alta doğru hafifçe daralırlar. Uzun boylu ve ağır olmalarına karşın toprağa dikilmelerine veya ayakta durmalarına yarayacak özel bir donanımları yoktu. Yalnızca ön yüzleri düzgündür. Süslü olan bu ön yüzlerde kimileri kabartma, kimileri de linear teknikte işlenmiş insan figürlerine yer verilmiştir.

Tüm stellerde ana konu cepheden genç ve güçlü bir insan bedeninin üst kısmıdır, bacaklar gösterilmemiştir. Çoğu tombul, değirmi, kimileri de ince-uzun yüzlü olan figürlerin çok belirgin bir burunları ile burun üzerinde birleşen kaşları ve dar bir alınları vardır. Kabartma tekniğinde yapılmış örneklerde yuvarlak göz çukurluklarına beyaz renkli bir taşla kakma yapılmıştır. Küçük ağız daima kapalı, dudaklar ise ifadesiz ve serttir. Başlarında çoğu kez ilginç ve süslü bere ya da takke türü başlıklara yer verilmiştir. Bazen pazıları da belirtilmiş olan kollar dirsekten bükülmüş; eller ve parmaklar özenli bir biçimde betimlenmiştir. Buna karşılık gövdenin öteki ögeleri üzerinde hiç durulmamıştır.

Stellerde resmedilmiş en çarpıcı nesnelerden biri de çadırlardır. Kabartmalarda leoparlar, dağ keçileri, geyik ve yılan ile yılan ya da leoparın saldırısına uğramış bir dağ keçisi gibi yabanıl hayvanlara sık rastlanır.

Hakkâri stelleri belirli bir program çerçevesinde ve yerli ustalarca yapılmıştır. Taşların işlenişinde hemen hiç değişmeyen ikonografik bir planlama söz konusudur. Ufak tefek değişikliklerle bu program baştan sona geçerliliğini sürdürmüştür. Bu ikonografik planlamaya göre steller iki kümeye ayrılır: a) Elinde bir tulum bulunan silahlı erkekler; b) Silahsız kadınlar. Temel olarak anlatılmak istenen şey kimi genç ve dinamik kişilerin güç ve başarılarıdır.

Bozkır kültürleriyle güçlü ilişkiler gösteren Hakkari taşları stilistik olarak gerçekçi bir kabartma tekniğinden, giderek değişerek, şematik bir linear tekniğe doğru gelişim geçirmişlerdir. Aynı anda ya da kısa zamanda yapılmadıkları ve fakat farklı ellerden ve farklı zamanlarda çıktıkları da belirgindir. Örneğin sağ elde tutulan deriden tulumların zaman içinde gitgide uslüplaşarak sonuçta yalnızca sağ elin başparmağı ile işaret parmakları arasına sıkıştırılmış küçük bir halkaya dönüşmüş olması, balta ve mızrak gibi silahların konumlarında karşılaşılan değişiklikler bunun en açık belirtisidir.

Taşların tarihi konusunda son olarak şunu da belirtmek gerekir ki, Hakkâri stelleri üzerinde ne Assur ve ne de Urartu sanatlarının bir etkisi görülebilir. Ön Asya dünyasında etkileri çok yaygın olarak izlenebilen bu iki uygarlıktan hiç bir iz taşıyor olmamaları M.Ö. IX. yüzyılın ortalarından önce, benzer durumdaki Hasanlu altın kadehi ile yakın bir dönemde yapılmış olabileceklerine işaret eder. Bütün bu değerlendirmelerden Hakkâri stellerinin daha çok M.Ö. II. binyılın son yüzyılları ve daha az da I. binyılın çok başlarına ait olabilecekleri anlaşılmaktadır.

Peki, Doğu Anadolu'da Asur ve Urartu devletlerinin henüz tarih sahnesinde etkili bir biçimde görülmedikleri bu tarihlerde söz konusu taşları kimler kazdırtmış olabilirdi? Asur krallarının yıllıklarında belirtiği üzere M.Ö. I. binyılın başlarında, içinde olasılıkla Hakkâri yöresinin de bulunduğu Büyük Zap'ı n yukarı çığırı Hubuşkia adını taşıyor ve bağımsız bir krallıkça yönetiliyordu. Kralları Kaki ve Data/Dadi gibi Hurrice adlar taşıyordu. M.Ö. IX. yüzyılın sonlarına doğru bağımsızlığını yitirmiş görünen Hubuşkia sonraları Asur ve Urartu krallıkları arasında çekişme konusu oldu. Yazılı kaynakların sağladığı bu kısıtlı bilgilere karşılık Hubuşkia'nın lokalizasyonu ve kültürleri konusunda, şimdilik ne yazık ki, tam anlamıyla doyurucu bir bilgi yoktur (Lanfranchi 1995; Salvini 1995). Bu türde steller onlarla ne dereceye kadar ilişkiye sokulabilir? Yoksa bu taşlar şimdiye dek Asurluların da hiç tanımadığı yabancı halklara mı aittir? Bu soruların yanıtlarını almak pek kolay değildir.

Hangi amaçla dikilmiş olurlarsa olsunlar Hakkâri taşları M.Ö. II. binyılın sonlarına doğru bir kısım kuzeyli bozkır göçebelerinin güneye doğru inmiş olabileceklerine işaret etmektedir. Gerçekten de M.Ö. III. binyılın sonları ve II. binyılın başlarında Traskafkasya ve Doğu Anadolu'yu etkileyen bir kısım göç dalgalanndan söz edebilecek kanıtlara sahibiz. 

Hakkâri stelleri, bozkır kültürleriyle Doğu Anadolu arasındaki, şimdiye dek bilinmeyen, erken ilişkilere getirdiği ve getireceği yeni görüşler açısından son derecede önemlidir.

Kaynakça

Lanfranchi, G. B. 1995. "Assyrian Geography And Neo-Assyrian Letters: The Location Of Hubuskia Again", İn Neo-Assyrian Geography (Yay. Haz. M. Liverani) Quaderni Di Geografia Storica, 5. Rome: 127-137.

Salvini, M. 1995. "Some Historic-Geographical Problems Concerning Assyria And Urartu", İn Neo-Assyrian Geography (Yay.Haz. M. Liverani) Quaderni Di Geografia Storica, 5. Rome: 43-53.

Sevin, V. & Özfırat A. 2001. “Hakkari Stelleri: Doğu Anadolu'da Savaşçi Çobanlar İlk Not” Belleten Cilt: Lxv- Sayı:243.

 

613
Yorumlar
  • avatar
    Ümit Evran
    10 Feb 2022

    Çok aydınlatıcı bir yazı. Kutluyorum dostum.

  • avatar
    Derya Yazar
    7 Mar 2022

    Hocam sizin ışığınızla, aydınlanıyoruz. Teşekkürler…

Yorum yap
MEHMET CENGİZ TÜMER
Diğer yazıları
HÜZÜNLÜ VE YALNIZ BİR KRALIN İZİNDE 26.10.2018 tarihinde yayınlandı ve 3082 kez okundu.
POMPEİ: ŞEHVETİN ATEŞİYLE KÜLLERE GÖMÜLEN KENT 15.11.2018 tarihinde yayınlandı ve 6548 kez okundu.
BİR GECE BEKÇİSİNİN PEŞİNDE MASAL KASABA; ROTHENBURG O.D T 28.11.2018 tarihinde yayınlandı ve 2460 kez okundu.
ROMANTİK YOL ROTASINDA BİR KÜÇÜK PRAG; WURZBURG 16.12.2018 tarihinde yayınlandı ve 2242 kez okundu.
BU DA CABASI; HEİDELBERG 01.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 2178 kez okundu.
YENİCE ORMANLARI: YEŞİL SIĞINAK 15.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 5055 kez okundu.
ALSACE ŞARAP ROTASI: BÖLÜM 1 12.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 2314 kez okundu.
ALSACE ŞARAP ROTASI; BÖLÜM 2 23.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 2014 kez okundu.
ALSACE ŞARAP ROTASI, BÖLÜM 3: BİR AYI PENÇESİNİN İZİNDE SELESTAT 13.03.2019 tarihinde yayınlandı ve 2155 kez okundu.
GELİNCİĞİN HÜZNÜ 12.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 2032 kez okundu.
ERNEST HEMINGWAY’İN İZİNDE KÜBA 06.06.2019 tarihinde yayınlandı ve 2479 kez okundu.
DEVRİMİN 60. YILINDA KÜBA 13.06.2019 tarihinde yayınlandı ve 2081 kez okundu.
KÜBA'DAN PORTRELER 13.06.2019 tarihinde yayınlandı ve 1668 kez okundu.
BİR GAUDİ KLASİĞİ: CASA MİLA YA DA LA PEDRERA 13.11.2019 tarihinde yayınlandı ve 2431 kez okundu.
EAST SIDE GALLERY, BERLİN DUVARI 29.01.2020 tarihinde yayınlandı ve 1950 kez okundu.
GİZEMLİ BİR ANTİK YERLEŞİM: GERGA 01.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 2641 kez okundu.
BİR DARK TURİZM ÖRNEĞİ: SACHSENHAUSEN MEMORIAL AND MUSEUM 01.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 2082 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ ; GİRİŞ 24.03.2020 tarihinde yayınlandı ve 1695 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.1; PHOKAİA / FOÇA 03.06.2020 tarihinde yayınlandı ve 1704 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.3; KLAZOMENAİ İLK ZEYTİNYAĞI İŞLİĞİ 01.07.2020 tarihinde yayınlandı ve 2623 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.4 KOLOPHON; KOLOPHON'UN ATLARI VE KÖPEKLERI 19.08.2020 tarihinde yayınlandı ve 1496 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.5; PRİENE; ANTIK ÇAĞIN YEDİ BİLGESİNDEN BİRİ: PRİENE’Lİ ADALET BİLGESİ BİAS 02.09.2020 tarihinde yayınlandı ve 1317 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.6 ; MİLETOS / MİLET FİLOZOFLARIN ŞEHRİ 09.10.2020 tarihinde yayınlandı ve 1596 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ 7; ERIYTRAI... KADIN KÂHİNLERİN KENTİ 11.11.2020 tarihinde yayınlandı ve 1679 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI: BÖLÜM.1 ÇEŞM-İ CİHAN AMASRA. 18.11.2020 tarihinde yayınlandı ve 886 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI BÖLÜM.2 BARTIN’DAN CİDE’YE… 27.11.2020 tarihinde yayınlandı ve 1333 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI BÖLÜM.3 CİDE; KANYONLAR, MAĞARALAR, SAHİLLER… 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 953 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI BÖLÜM.4 ŞENPAZAR, AZDAVAY PINARBAŞI; KANYONLAR, ŞELALELER, SONBAHAR… 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 1536 kez okundu.
YERALTINDAKİ PAMUKKALE: KAKLIK MAĞARASI 02.02.2021 tarihinde yayınlandı ve 931 kez okundu.
MOSTRA'LIK BİR KARNAVAL 11.04.2021 tarihinde yayınlandı ve 646 kez okundu.
FUTBOLUN MABEDİ NOU CAMP BARCELONA 04.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 441 kez okundu.
12 SAATTE DOĞU KARADENİZİN SAKLI MÜCEVHERLERİ... 22.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 611 kez okundu.
PİSAGOR'UN VATANI SAMOS ADASI 25.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 721 kez okundu.
FADO'NUN BAŞKENTİ: LİZBON BÖLÜM 1 24.07.2021 tarihinde yayınlandı ve 1554 kez okundu.
FADO'NUN BAŞKENTİ: LİZBON BÖLÜM 2 24.07.2021 tarihinde yayınlandı ve 1817 kez okundu.
FADO'NUN BAŞKENTİ: LİZBON BÖLÜM 3 SİNTRA, CABO DA ROCA, CASCAİS 24.07.2021 tarihinde yayınlandı ve 1205 kez okundu.
SAPPHO'NUN ADASI: LESVOS / MİDİLLİ 08.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 831 kez okundu.
5 GÜNDE KUZEY İTALYA BÖLÜM 1: BOLZANO & SOPRABOLZANO 28.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 530 kez okundu.
5 GÜNDE KUZEY İTALYA BÖLÜM 2: AŞKIN KENTİ VERONA 29.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 891 kez okundu.
ŞAVŞAT’IN SAKLI GÜZELLİKLERİ: PERİ BACALARI 12.09.2021 tarihinde yayınlandı ve 660 kez okundu.
AHLAT SELÇUKLU MEYDAN MEZARLIĞI: ANADOLU’NUN TAPUSU 24.10.2021 tarihinde yayınlandı ve 548 kez okundu.
ADANA’YA GİDEK Mİ? BİR İZMİRLİNİN GÖZÜNDEN ADANA. 24.10.2021 tarihinde yayınlandı ve 851 kez okundu.
NEMRUT KALDERASI KRATER GÖLLERİ 14.12.2021 tarihinde yayınlandı ve 369 kez okundu.
TERKEDİLMİŞ KARTAL YUVASI: LÜBBEY 06.02.2022 tarihinde yayınlandı ve 575 kez okundu.
ÇEKYA’DA MASAL KASABA; CESKY KRUMLOV 23.02.2022 tarihinde yayınlandı ve 214 kez okundu.
SEDLEC’İN KEMİK KİLİSESİ, KUTNA HORA. 23.02.2022 tarihinde yayınlandı ve 55 kez okundu.
KENTLER VE İZLENİMLER: HALLSTATT...ITALO CALVINO'DAN ESİNLENEREK... 10.03.2022 tarihinde yayınlandı ve 148 kez okundu.


MEHMET CENGİZ TÜMER
Diğer yazıları
HÜZÜNLÜ VE YALNIZ BİR KRALIN İZİNDE 26.10.2018 tarihinde yayınlandı ve 3082 kez okundu.
POMPEİ: ŞEHVETİN ATEŞİYLE KÜLLERE GÖMÜLEN KENT 15.11.2018 tarihinde yayınlandı ve 6548 kez okundu.
BİR GECE BEKÇİSİNİN PEŞİNDE MASAL KASABA; ROTHENBURG O.D T 28.11.2018 tarihinde yayınlandı ve 2460 kez okundu.
ROMANTİK YOL ROTASINDA BİR KÜÇÜK PRAG; WURZBURG 16.12.2018 tarihinde yayınlandı ve 2242 kez okundu.
BU DA CABASI; HEİDELBERG 01.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 2178 kez okundu.
YENİCE ORMANLARI: YEŞİL SIĞINAK 15.01.2019 tarihinde yayınlandı ve 5055 kez okundu.
ALSACE ŞARAP ROTASI: BÖLÜM 1 12.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 2314 kez okundu.
ALSACE ŞARAP ROTASI; BÖLÜM 2 23.02.2019 tarihinde yayınlandı ve 2014 kez okundu.
ALSACE ŞARAP ROTASI, BÖLÜM 3: BİR AYI PENÇESİNİN İZİNDE SELESTAT 13.03.2019 tarihinde yayınlandı ve 2155 kez okundu.
GELİNCİĞİN HÜZNÜ 12.04.2019 tarihinde yayınlandı ve 2032 kez okundu.
ERNEST HEMINGWAY’İN İZİNDE KÜBA 06.06.2019 tarihinde yayınlandı ve 2479 kez okundu.
DEVRİMİN 60. YILINDA KÜBA 13.06.2019 tarihinde yayınlandı ve 2081 kez okundu.
KÜBA'DAN PORTRELER 13.06.2019 tarihinde yayınlandı ve 1668 kez okundu.
BİR GAUDİ KLASİĞİ: CASA MİLA YA DA LA PEDRERA 13.11.2019 tarihinde yayınlandı ve 2431 kez okundu.
EAST SIDE GALLERY, BERLİN DUVARI 29.01.2020 tarihinde yayınlandı ve 1950 kez okundu.
GİZEMLİ BİR ANTİK YERLEŞİM: GERGA 01.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 2641 kez okundu.
BİR DARK TURİZM ÖRNEĞİ: SACHSENHAUSEN MEMORIAL AND MUSEUM 01.02.2020 tarihinde yayınlandı ve 2082 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ ; GİRİŞ 24.03.2020 tarihinde yayınlandı ve 1695 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.1; PHOKAİA / FOÇA 03.06.2020 tarihinde yayınlandı ve 1704 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.3; KLAZOMENAİ İLK ZEYTİNYAĞI İŞLİĞİ 01.07.2020 tarihinde yayınlandı ve 2623 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.4 KOLOPHON; KOLOPHON'UN ATLARI VE KÖPEKLERI 19.08.2020 tarihinde yayınlandı ve 1496 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.5; PRİENE; ANTIK ÇAĞIN YEDİ BİLGESİNDEN BİRİ: PRİENE’Lİ ADALET BİLGESİ BİAS 02.09.2020 tarihinde yayınlandı ve 1317 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ.6 ; MİLETOS / MİLET FİLOZOFLARIN ŞEHRİ 09.10.2020 tarihinde yayınlandı ve 1596 kez okundu.
İYON GEZGİNLERİ 7; ERIYTRAI... KADIN KÂHİNLERİN KENTİ 11.11.2020 tarihinde yayınlandı ve 1679 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI: BÖLÜM.1 ÇEŞM-İ CİHAN AMASRA. 18.11.2020 tarihinde yayınlandı ve 886 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI BÖLÜM.2 BARTIN’DAN CİDE’YE… 27.11.2020 tarihinde yayınlandı ve 1333 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI BÖLÜM.3 CİDE; KANYONLAR, MAĞARALAR, SAHİLLER… 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 953 kez okundu.
BATI KARADENİZ KIYISI VE KÜRE DAĞLARI MİLLİ PARKI BÖLÜM.4 ŞENPAZAR, AZDAVAY PINARBAŞI; KANYONLAR, ŞELALELER, SONBAHAR… 05.12.2020 tarihinde yayınlandı ve 1536 kez okundu.
YERALTINDAKİ PAMUKKALE: KAKLIK MAĞARASI 02.02.2021 tarihinde yayınlandı ve 931 kez okundu.
MOSTRA'LIK BİR KARNAVAL 11.04.2021 tarihinde yayınlandı ve 646 kez okundu.
FUTBOLUN MABEDİ NOU CAMP BARCELONA 04.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 441 kez okundu.
12 SAATTE DOĞU KARADENİZİN SAKLI MÜCEVHERLERİ... 22.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 611 kez okundu.
PİSAGOR'UN VATANI SAMOS ADASI 25.06.2021 tarihinde yayınlandı ve 721 kez okundu.
FADO'NUN BAŞKENTİ: LİZBON BÖLÜM 1 24.07.2021 tarihinde yayınlandı ve 1554 kez okundu.
FADO'NUN BAŞKENTİ: LİZBON BÖLÜM 2 24.07.2021 tarihinde yayınlandı ve 1817 kez okundu.
FADO'NUN BAŞKENTİ: LİZBON BÖLÜM 3 SİNTRA, CABO DA ROCA, CASCAİS 24.07.2021 tarihinde yayınlandı ve 1205 kez okundu.
SAPPHO'NUN ADASI: LESVOS / MİDİLLİ 08.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 831 kez okundu.
5 GÜNDE KUZEY İTALYA BÖLÜM 1: BOLZANO & SOPRABOLZANO 28.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 530 kez okundu.
5 GÜNDE KUZEY İTALYA BÖLÜM 2: AŞKIN KENTİ VERONA 29.08.2021 tarihinde yayınlandı ve 891 kez okundu.
ŞAVŞAT’IN SAKLI GÜZELLİKLERİ: PERİ BACALARI 12.09.2021 tarihinde yayınlandı ve 660 kez okundu.
AHLAT SELÇUKLU MEYDAN MEZARLIĞI: ANADOLU’NUN TAPUSU 24.10.2021 tarihinde yayınlandı ve 548 kez okundu.
ADANA’YA GİDEK Mİ? BİR İZMİRLİNİN GÖZÜNDEN ADANA. 24.10.2021 tarihinde yayınlandı ve 851 kez okundu.
NEMRUT KALDERASI KRATER GÖLLERİ 14.12.2021 tarihinde yayınlandı ve 369 kez okundu.
TERKEDİLMİŞ KARTAL YUVASI: LÜBBEY 06.02.2022 tarihinde yayınlandı ve 575 kez okundu.
ÇEKYA’DA MASAL KASABA; CESKY KRUMLOV 23.02.2022 tarihinde yayınlandı ve 214 kez okundu.
SEDLEC’İN KEMİK KİLİSESİ, KUTNA HORA. 23.02.2022 tarihinde yayınlandı ve 55 kez okundu.
KENTLER VE İZLENİMLER: HALLSTATT...ITALO CALVINO'DAN ESİNLENEREK... 10.03.2022 tarihinde yayınlandı ve 148 kez okundu.